Evropska komisija je u okviru ovogodišnjeg izvještaja o Crnoj Gori ponovo konstatovala da Zakon o pravnom prepoznavanju rodnog identiteta na osnovu samoodređenja nije usvojen, kao i da Nacrt ovog zakona prošao sve potrebne korake kao i konsultaciju sa Evropskom komisijom. U dijelu izvještaja koji se bavi LGBTIQ+ osobama, Komisija takođe navodi da diskriminacija prema LGBTIQ zajednici još uvijek istrajava.
Ovaj izvještaj dolazi u značajnom trenutku privođenja kraju čitavog procesa intergacija, kada se u jako kratkom periodu očekuje zatvaranje preostalih poglavlja, te mora služiti kao podsjetnik Vladi Crne Gore da je ovaj zakon dio pravne tekovine Unije, te da bez njega neće biti moguće zatvoriti poglavlje 23.
Da je ovaj zakon dio međunarodne pravne tekovine pokazuje prije svega Evropski sud za ljudska prava, koji je uspostavio obavezujuću sudsku praksu još 2017. godine (u predmetu A.P., Garçon, Nicot protiv Francuske), utvrdivši da sterilizacija i sve medicinske intervencije koje mogu dovesti do sterilizacije kao preduslov za izmjenu dokumenata, predstavljaju grubo kršenje prava na privatni i porodični život. Sud pravde Evropske unije (CJEU) koji takođe čini pravnu tekovinu Evropske unije, kroz svoje je najnovije presude i predmete (poput predmeta Mirin, Mousse i Deldits) jasno propisao da ljudska prava trans osoba čine sastavni dio pravnog okvira EU. Ove presude zahtijevaju brzo ažuriranje identifikacionih dokumenata bez uslova sterilizacije, uvode međusobno priznavanje promjene roda među državama članicama (predmet Mirin) i proširuju zaštitu od diskriminacije na promjene rodnog identiteta (predmet Mousse).
Zatim, presuda Suda pravde Evropske unije iz marta 2026. godine u predmetu Shipova (predmet C-43/24) proširuje sudsku praksu ovog suda u vezi sa pravnim priznanjem roda. Sud je presudio da je zakonodavstvo države članice koje ne omogućava pravno priznanje roda državljanima koji su iskoristili svoje pravo na slobodno kretanje i boravak u drugoj državi članici protivno pravu EU o slobodi kretanja. Sud je takođe presudio da bi „tolerisanje diskriminacije zasnovane na razlici između biološkog pola i rodnog identiteta bilo jednako, kada je riječ o transrodnoj osobi, nepoštovanju dostojanstva i slobode na koje ta osoba ima pravo, a koje je Sud dužan da štiti“. U svojoj argumentaciji, Sud je implicirao da države članice EU moraju od samog početka omogućiti pravno priznanje roda, kako trans osobe ne bi nailazile na probleme već pri prvom prelasku granica.
Istovremeno nedavna presuda Suda pravde EU (predmet C-769/22) protiv Mađarske zbog njenog anti-LGBTI propagandnog zakona takođe je donijela značajne pomake. Presuda ima pozitivne posljedice za zaštitu LGBTI prava u pravu EU na najvišem nivou, u svim oblastima, jer je Sud prvi put utvrdio povredu člana 2 Ugovora o Evropskoj uniji (UEU), zaključivši da su povrede prava EU nastale usljed horizontalnog diskriminatornog pristupa prema LGBTI osobama.
Ova sudska praksa jasno pokazuje da zaštita prava transrodnih osoba čini sastavni dio pravne tekovine Evropske unije, koju Crna Gora mora poštovati ukoliko želi biti dvadeset osma članica EU.
Podsjećamo, Zakon o pravnom prepoznavanju rodnog identiteta pripremljen je još 2024. godine, sa svim potrebnim potvrdama, od kada čeka da ga Vlada Crne Gore usvoji i pošalje na glasanje Skupštini Crne Gore. Čekajući Vladu, protekle dvije godine, transrodne osobe u Crnoj Gori nastavljaju da prolaze prinudnu sterilizaciju kako bi promijenili oznaku pola u svojim ličnim dokumentima, čime je ugroženo naše pravo na dostojanstven život, na jednakost i na tjelesni i lični integritet. Zahtijevamo da se samoodređenje više ne odlaže, već da Vlada nacrt Zakona izvadi iz fioke i uradi svoj posao i obaveze na koje se obavezala.
